रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्यजग आणि मन।।

काल दुपारी दिल्लीत पवार साहेबांना धक्काबुक्की झाल्याची बातमी आली, आणि महाराष्ट्रात गावोगावी रास्ता रोको, बंदचे हातखंडा प्रयोग सुरु झाले. काहीच कल्पना नसताना या प्रसंगात अडकलेल्यांना बऱ्याच हालांना तोंड द्यावे लागले. आजही अनेक गावात बंद आहे असे गृहीत धरून शाळा लवकर सोडल्या, काही ठिकाणी बसेस सुटल्याच नाहीत, वगैरे गोष्टी घडत राहिल्या. आपल्यापैकी बहुतेक लोकांना आपलं आयुष्य ‘शांत आणि स्थिर’ असावं असं वाटत असतं, आणि आपण कोणाच्या भानगडीत पाडत नसल्यामुळे लोकही आपल्या भानगडीत पडणार नाहीत, असं एक आशावाद असतो. पण युद्धाच्या बाबतीत जे म्हणाले जाते, तेच अशा ‘शान्ताताभांगाबाबातही खरे आहे – You may not be interested in war, but war is interested in you.

गेल्या काही दिवसात आपल्या शांत, सरळ आयुष्याला किती वेळा तडा गेला, एकदा आठवण करुया का? शनिवारी, २६ तारखेला, मुंबईवरच्या भीषण अतिरेकी हल्ल्याला ३ वर्षे होतील. या काळात बेस्ट बेकरी, १३ जुलै सारखे अतिरेकी हल्ले तर झालेच. शिवाय राजकीय पक्षांची आंदोलने, सामाजिक चळवळी, मोर्चे, आणि शिवाय लहान मोठ्या नैसर्गिक आपत्ती यामुळे आपले रोजचे आयुष्य एका प्रकारे नवनवीन संकटाच्या छायेत जाऊ लागले आहे.  गेल्या वर्षभरात देशभरात २२ भूकंप झाले आहेत, आणि त्यापैकी ८-१० भूकंपात स्थानिक नुकसान मोठ्या प्रमाणात झाले आहे.  एखाद्या चित्रपटाच्या विरोधातले आंदोलन, राखीव जागांच्या बाजूचे किंवा विरुद्ध आंदोलन, एखाद्या महापुरुषाचा अपमान झाला  म्हणून बंद, पेट्रोल चे भाव वाढले म्हणून निदर्शनं, रास्ता रोको, उसाचे भाव, अशा प्रत्येक लहान मोठ्या विषयांनी आपल्याला अशांत परिस्थितीला तोंड द्यायला लावले आहे. शिवाय मीडियामुळे, आणि एकूणच आयुष्य वेगवान झाल्यामुळे, अनेकदा आपल्यापासून बऱ्याच अंतरावर झालेल्या घटनांचेही त्रास आपल्याला सहन करावे लागतात. राजस्थानातल्या वार्षिक गुज्जर आंदोलनांचा फटका हे याचे सर्वात ठळक उदाहरण. शिवाय पाऊस, पूर, कोकण रेल्वेच्या मार्गात कडे कोसळण, वगैरे जरी दार वर्षीचेच असले, तरी त्यामुळे त्यात अडकणाऱ्याचे हाल, आणि त्यांच्या कुटुंबाला वाटणारी काळजी काही कमी होत नाही.

आणि अशा संकटाच्या काळात, माणशी किमान १  मोबाईल हातात असल्यामुळे एकमेकांची चौकशी करणे, काळजीचे sms पाठवणे याचीही आपल्याला सवय झाली आहे. “Be careful” ”take care”  (किंवा नुसतंच tc) “take very good care of your loved ones” वगैरे चटकदार शब्दांमुळे ही काळजी घेणं/ दाखवणं जास्त जास्त सफाईदार, आणि कृत्रिम व्हायला लागलं आहे.

जेव्हा मागच्या वेळेस मला असे अनेक संदेश आले, तेव्हा मी काही जणांना विचारल, की काळजी घेवू म्हणजे नक्की काय करू? तेव्हा मला फार काही धड उत्तरं मिळाली नाहीत. त्यामुळे, अंगभूत आगाऊपणाच्या  आधारावर मीच काही गोष्टी आपल्या सर्वांच्या विचारासाठी मांडाव्या म्हणतो.

सर्वात पहिलं म्हणजे आपण ही गोष्ट मनाशी स्वीकारली पाहिजे, की आपण जरी कोणाच्या अध्यात मध्यात नसलो, तरी अनेक लहान मोठ्या कारणांनी आपलं ‘शांत आणि संथ’ आयुष्य ढवळून निघू शकतं, आणि आपल्याला काही तातडीच्या/ आणीबाणीच्या परिस्थितीला तोंड लागू शकतं, तसच आपल्या जवळच्यांपैकी कोणीतरी अशा परिस्थितीत असल्यामुळे आपल्याला बरीच चिंता वाटू शकते.

आता एकदा हे स्वीकारल्यानंतर, व्यक्तीच्या आणि कुटुंबाच्या पातळीवर या परिस्थितीला घाबरून नं जाता, हात पाय नं गाळता, कसं तोंड देता येईल याची काही ना काही योजना आपल्याला कदाचित बनवावीशी वाटेल. अशी योजना करण्यामुळे घबराट, यामुळे आपण आणखीन संकटात सापडण्याची शक्यता कमी होईल. आपण जर आपली नीट काळजी घेवू शकलो, तर आपण इतरांनाही मदत करू शकू.  शिवाय आपण अशा परिस्थितीत काय करणार आहोत, हे आपल्या जवळच्या माणसांना माहिती असेल, तर ते आपली चिंता करून अस्वस्थ होणार नाहीत.

प्रत्येक घातपात/ अपघात/ घटना वेगवेगळी असली, तरी आपल्याला साधारणपणे काय दिसतं?

  • प्रत्यक्ष घटनास्थळी प्रचंड गोंधळ उडतो. काही वेळ कोणाचा पायपोस कोणाच्या पायात नाही, अशी अवस्था असते.  घटनेत प्रत्यक्ष जखमी झालेले सोडून बाकी लोक शक्यतोवर त्या ठिकाणापासून लांब जायचा प्रयत्न करतात.
  • थोड्याच वेळात घटनास्थळाकडे येणारे पोलीस, रुग्णवाहिका, माध्यम प्रतिनिधी , आणि मुख्य म्हणजे बघे, यांच्या गर्दीमुळे वाहतूक व्यवस्था कोलमडते. पोलीस अर्थातच घटनेच्या आसपास वाहतूक येवू नये, यासाठी काही रस्ते बंद करतात.
  • जरी प्रत्यक्षात मोबाईल टॉवर्स किंवा त्यांचं वीज पुरवठा हे व्यवस्थित असले, तरी एव्हाना आपण सुरक्षित आहोत, याची खात्री पटलेले लोक सगळ्या जगाला ही बातमी कळवायला उत्सुक असतात. ते मोबाईल नेटवर्कवर प्रचंड ताण निर्माण करतात
  • वीजपुरवठा बंद पडू शकतो, किंवा काही भागातला मदत कार्यासाठी बंद करावा लागू शकतो.
  • शांत पाण्यात दगड पडल्यावर तरंग उठावेत, तसे या घटनेचे हे परिणाम प्रत्यक्ष घटनास्थळापासून दूर पर्यंत पसरत जातात.
  • थोड्याच वेळात जखमीकिंवा मृतांना रुग्णालयात नेतात, आणि आता टिनपाट पुधार्यान्पाडून, मीडियापासून निव्वळ बघ्यांची गर्दी आता तिथे जमा होते. यापैकी प्रत्यक्ष मदत करणारे अगदी कमी असतात, आणि यंत्रणांवर या  भाऊगर्दीचा मोठा ताण येतो.

ही सगळी बाह्य परिस्थिती लक्षात ठेवूनच आपण प्रत्येक जण स्वत:साठी एक सुरक्षा योजना करू शकू. योजना करताना खालील गोष्टी गृहीत धरल्या पाहिजेत

  1. फोन, मोबाईल, इंटरनेट यांचा संपर्क अशक्य नाही तरी अवघड होवू शकतो. त्यामुळे त्यावर पूर्णपणे अवलंबून राहता येणार नाही.
  2. कदाचित  नेहमीचे रस्ते, सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था बंद असू शकते. त्यामुळे आपल्याला मदत करण्याची इच्छा, क्षमता असलेले लोक आपल्यापर्यंत पोचू शकणार नाहीत.
  3. पोलीस किंवा तत्सम यंत्रणा प्रत्यक्ष ‘घटनास्थळी’ मदत/ अन्य कामात असतील, आणि त्यामुळे ते आपल्याला मदत करायला मोकळे असतीलच असं नाही.
  4. गर्दीमुळे किंवा दुकाने बंद झाल्यामुळे कदाचीत आपल्याला रस्त्यावर खायच्या/ प्यायच्या वस्तू मिळणार नाहीत.
  5. वीजपुरवठा बंद झाल्यामुळे, किंवा गर्दीमुळे, बँकांचे ATM बंद असू शकतात, आणि आपल्याला रोख रक्कम मिळायला अडचण होवू शकते.
  6. रात्रीच्या वेळेस अंधार असू शकतो. नेहमी गजबजलेले, उजेडाचे भाग अशा प्रसंगी अंधारे, रिकामे असू शकतात.

त्यामुळे अर्थातच, स्वत:च्या बरोबर असलेल्या वस्तूंच्या आधारे, स्वत:ल जमतील अशाच गोष्टी या योजनेत असल्या पाहिजेत.

मला या संदर्भात काही गोष्टी सुचावाव्याश्या वाटतात:

  1. प्रत्येक कुटुंबातल्या एखाद्या व्यक्तीला आपण ‘एकमेव संपर्क केंद्र’ म्हणून ठरवून ठेवावे. अशी व्यकती शक्यतोवर शांत, स्थिर मनाची आणि सतत संपर्कात राहू शकेल अशी असली पाहिजे.
  2. कुठल्याही संकटाच्या वेळी आपण प्रथम या संपर्क केंद्र व्यक्तीला आपण कुठे आहोत, कशा परिस्थितीत आहोत, आणि काय करणार आहोत हे कळवावे. अन्य कुटुंबियांशी संपर्क करण्यात वेळ घालवू नये. त्यामुळे आपल्या मनावरचा, आणि मोबाईल नेटवर्क वरचा, अनावश्यक ताण कमी होईल.
  3. आपली चिंता करणाऱ्या अन्य लोकांना, ते आपल्याला लगेच मदत देवू शकत नसल्यास, उत्तरे देवू नयेत. कारण यात आपला वेळ, मोबाईलची बॅटरी, आणि मनःशांती या सगळ्या गोष्टी पणाला लागतात. अर्थातच आपणही जर मदत करू शकणार नसलो, तर लोकांची चिंता करणारे/ दाखवणारे मेसेज पाठवू नये.
  4. जर मदत करू शकणार नसलो, तर रुग्णालयात किंवा घटनास्थळी रेंगाळून, पोलीस यंत्रणेवरचा ताण वाढवू नये.
  5. ज्या राजकीय सामाजिक परिस्थितीमुळे हे संकट आलं असं आपलं ठाम मत असेल, त्याबद्दलचे विनोद किंवा उपरोधिक मेसेज संकट दूर झाल्यानंतर, दुसऱ्या दिवशी पाठवले तरी चालतील.
  6. जिथे आपण नेहमी किंवा रोज जातो (उदा ऑफीस), तिथे पाणी, अत्यावश्यक औषधे, टॉर्च, चेहेरा झाकणारा मोठा रुमाल किंवा मास्क अशा काही गोष्टी चटकन उचलून निघून जाता येईल, अशा ठिकाणी, एकत्र, तयार असाव्यात. यात थोडा सुका मेवा ठेवून भूकेचीही सोय करता येईल.
  7. अशा सर्व ठिकाणांच्या इमारतीचा ढोबळ नकाशा आपल्याला माहिती असला पाहिजे. ज्यामुळे पुढचे दार बंद असेल तर मागचे दार कुठे आहे, ते उघडं असेल की कुलूप असेल, वगैरे गोष्टी चटकन आपल्या डोळ्यासमोर येतील, आणि आपण इतरांनाही मदत करू शकू. (अर्थात आपल्या देशात बहुतेक ठिकाणी असा दुसरा रस्ता बांधलेला असलाच तर वापरायच्या अवस्थेत नसतो.)
  8. आपण रोज जे रस्ते वापरतो, ते बंद झाले तर कोणते रस्ते वापरता येतील, त्याचा आडाखा बांधून ठेवावा. हा मार्ग आपण वापरणार आहोत, हे आपल्या कुटुंबियांना माहिती असलं पाहिजे. कधीतरी संकट नसतांना त्या मार्गाने जावून तिथले ‘खाच खळगे’ ही माहिती करून घेता येतील.
  9. मुंबई सारख्या शहरात ‘पतली गल्ली’ स्वरूपाचे अनेक short cut लोक रोज वापरत असतात. अशा एखाद्या अशांततेच्या परिस्थितीत ते वारयाचे की नाही, याचा तारतम्याने विचार केला पाहिजे. अंधारे, माणसांचा वावर नसलेले मार्ग टाळलेलेच चांगले.
  10. संकटाच्या वेळेस जर गोंधळून जायचे नसेल, तर संकट नसतानाही ‘भानावर’ असण्याचे फार महत्व आहे. “आज सिक्युरीटीचा माणूस वेगळा दिसतोय”, किंवा “पलीकडच्या कोपऱ्यावर हे ४ लोक असे रस्ता अडवून का उभे आहेत” अशा सूचना भानावर असलेल्या माणसाचे मन त्याला देत असतं, आणि कदाचित संकट प्रत्यक्ष समोर उभं राहण्याच्या आधीच सावध झालेला माणूस त्याच्यावर सहज मात करू शकतो. अर्थातच भानावर असणे म्हणजे संशयी असणे नव्हे, किंवा घाबरट असणेही नव्हे.

कौटुंबिक योजनेमध्ये काय काय मुद्दे असले पाहिजेत?

  1. अशी योजना शक्यतोवर घरातल्या सगळ्यांनी मिळून बनवावी, लहान मुलांनाही सहभागी करून घ्यावे.
  2. लहान मुलांची शाळा, पाळणाघर यांच्या अशा योजनांशी जुळती योजना केली पाहीजे. उदाहरणार्थ जर शहरातले व्यवहार ‘बंद’ झाले असतील, तर शाळा वेळेआधी सोडली जाईल, की मुले शाळेतच अधिक सुरक्षित राहतील असे समजून मुलांना शाळेतच थांबवले जाईल, हे आपल्याला पक्क माहिती असलं, तर त्यानुसार आपली योजना करता येईल.
  3. मुलांच्या शाळांची बस/ रिक्षा यांच्या प्रसंगावधानामुळे आपले मूळ संकटात सुरक्षित रहाणार असते, त्यामुळे त्यांच्याशी नीट मैत्री करून, अशा प्रसंगी ते काय करतील, करू शकतील, याचा अंदाज घेवून किंवा त्यांना विश्वासात घेवून ही योजना त्यानुसार करावी लागेल.
  4. ज्यांना सहज इकडून तिकडे जाता येणार नाही, अशा वृद्धांची तसेच घरातल्या पाळीव प्राण्यांचीही सोय करावी लागेल.

शाळा, लहान – मोठी ऑफीसेस, सरकारी कार्यालये, मोठ्या इमारती, यांना तर संकटाच्या वेळी कमीत कमी वेळात इमारत रिकामी करण्यापासून, आगीपासून, अनेक गोष्टींचा विचार करावा लागेल. जपान किंवा अन्य पाश्चात्य देशांमधला समाज किती शिस्तीने अशा प्रसंगांना सामोरा जातो, याचे अनेक मासले आपण सर्वांनी वाचले असतीलच. पण हे सगळं त्यांना जन्मजात किंवा रक्तातून येत नाही. त्यासाठी समाजानी योजना करणे, प्रशिक्षण देणे, आणि पुन्हा पुन्हा सराव करणे यातून ही शिस्त अंगी बाणत जाते. आपणही जर या सर्व गोष्टींचा मनापासून स्वीकार केळा, तर अशी योजना करणे, आणि शिस्त लावणे अशक्य नाही.

अशा कुठल्याही चर्चेच्या वेळेस आपल्याकडच्या अशिक्षित लोकांचे प्रमाण मोठे असल्याचे कारण तोंडावर फेकणारा एक वर्ग असतो. त्यांना असं वाटत, की या गावंढळ लोकांना इतकी ‘लय भारी’ योजना समजणारच नाही, आणि ते असे शिस्तीत वागणारच नाहीत. असं ज्यांना वाटत, त्यांनी एकदा पंढरपूरच्या वारीला जावून पहावं. म्हणजे एखाद्या माणसाच्या एखाद्या खुणेवर लक्ष ठेवून लाखांचा समुदाय कसा शांत होतो, कसा शिस्तीत चालतो, याचं प्रत्यंतर येईल. आणि वारीला आलेल्यांपैकी बहुदा कोणीच corporate training sessions पूर्ण केलेली नसतात, पण तरी त्यांना या शिस्तीच महत्व काळात, आणि ते त्यांच्या त्या वेळेच्या नेत्याचे आदेश बिन तक्रार, चोख पार पाडत असतात.

त्यामुळे हे आपल्याकडे अशक्य आहे, असं समजायचं काही कारण नाही. प्रश्न फक्त शिस्तीची, योजनेची परंपरा निर्माण करण्याचा आहे. वारकऱ्यांना हे करायला किती वर्ष लागली, आपल्याला माहित नाही. पण आपल्याला तेवढी मुदत नाही. पुढचं संकट कधी आपल्यासमोर येईल, त्याची खात्री नाही. त्यामुळे आपण स्वत:च्या पातळीवर तरी, पोलिसांना आपला त्रास होणार नाही अशा पद्धतीनी, पण पोलिसांवर अवलंबून नं राहता, आपली योजना बनवू या.

संत तुकारामांनी म्हटले आहे, रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्यजग आणि मन।। बाह्य जगात रोज युद्धाचा प्रसंग तर आपण अनुभवतो आहोतच. पण आपल्या मनातली भीती, गोंधळ, बेशिस्त, यांच्याशी युद्ध करून त्यांना जर आपण काही तयारी करून, पुन्हा पुन्हा सराव करून, ताब्यात आणल, तर बाहेरचे युद्ध आपल्याला जिंकता आलं नाही, तरी निदान त्यात आपलं कमीत कमी नुकसान होईल, आणि आपण त्याच्या धक्क्यातून लगेचच सावरू, एवढं नक्की.

मी काही या विषयाचा अभ्यासक नाही. मला व्यक्तिगत पातळीवर अशा संकटात सापडण्याचा अनुभवही अजून तरी नाही. त्यामुळे माझे काही विस्कळीत विचार फक्त इथे मांडले आहेत. आपण सर्वांनीही आपले मत/ अनुभव ओठे मांडले, तर अशी योजना करण्याचे महत्व, नं करण्याचे तोटे, असे सगळे मुद्दे जास्त स्पष्टपणे सगळ्यांना काळातील, आणि प्रत्यक्ष आयुष्यात उपयोगीही पडतील.

Advertisements

6 thoughts on “रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्यजग आणि मन।।

  1. Dr. dilip belgaonkar November 29, 2011 / 8:51 pm

    this is good addition for disaster management, if u write it in newspaper in specific column it will be more useful because news paper reader are more than blog reader pl. contact any leading news paper and start writing series on different social issues ur loud thinking should spread reading for the society if u want i can help u to start new column in the news paper. very good, very useful and practical.——-Dr. Dilip Belgaonkar.

  2. Chhaya Deo November 28, 2011 / 6:45 pm

    अगदी आवश्यक माहिती. पण लोकांनी ’भानावर’ राहून वाचावी म्हणून कही भाग बोल्ड केला तर? कदाचित ही माहिती तुकड्यांत द्यावी.
    हा थोडा तांत्रिक प‘तिसाद वाटेल पण लोकांनी हे सारं आत्मसात करायला हवं – ते गरजेचं आहे.

  3. anonymous November 28, 2011 / 9:49 am

    Well, agreed about most part. We have a earthquake bag ready at the entrance of our home. Asthetically it doesn’t look very good. But we dont care. It has similar things like u mentioned with some additional items considering living conditions and weather. If u search earthquake kit on internet, you will find tons of sites and if u follow them u will find other disaster kits ad well.

    I disagree about the part where u r commenting on others expressing concern and giving advices like take care etc. In general ghaukamadhe shubheccha dene, chinta vyakta karane he Tula ruchat nasave. You have a right to have that kind of opinion. But I may not agree with that. Calling everyone and keeping network busy is one thing and giving a harmless advice or wish is another thing. All you have is an option to ignore it.:)

    Btw, 10 years back my brother was telling me about a stampede at a school and some kids were killed at the school entrance while escaping from fire. सांगलीतल्या एका शाळेकडे पाहून त्याला तो प्रसंग आठवला होता.

    Few weeks back we had murderer at loose for more than 18 hrs in our town/nieghbourhood. Our local tv was giving updates about school closures etc. On that day, kids were not let free from school and were handed to their parents or a registered guardian only. All the schools and classes were in ‘locked down’ state. School was updating the status on web every hour. We exactly knew what a locked down mode meant and could imagine our kids sitting with one or two teachers in classroom that was locked from outside.

    That day I learnt about an phone alert system I wasn’t aware of. The training for such things comes in 2 parts. 1. How to get notified. 2. how to use the information.

    When my son was a kid and when he used to get scared of the graphics of the aftermath of disasters we always used to tell him, you have 2 choices, you can get scared and we will stop watching the documentry or u can learn to take care of youself by learning more about it.

    अर्थात मुलांना नुसता पुस्तकी उपदेश लागू पडत नसतोच. But if parents, teachers and care takers work together there are better chances of preparing them for such unexpected events I guess.

    One disclaimer, I want to highlight the part I had seen missing 10/15 and sometimes 25 years back. So feel free to ignore the part that doesn’t apply today.

  4. Mahesh Limaye November 27, 2011 / 10:46 pm

    Emergency preparedness & response has to be considered as vital issue first from residential societies, this can help develop approach amongst individuals.

  5. Charulata November 26, 2011 / 6:58 pm

    Very useful. Generally the Risk Management is fone at corporates levels to save the ‘business’, but the Life Risk is never taken care. I hope this will help everyone to think for thier family security.

  6. aparna karmarkar November 26, 2011 / 1:38 pm

    अतुल, फार छान. थोड्या शुध्द लेखनाच्या चुका राहिल्या आहेत. जमल्यास त्या दुरुस्त करून टाक.
    इतक्या महत्त्वाच्या विषयाला हात घातल्याबद्दल अभिनंदन. दुर्दैवाने आपल्याकडे कमीतकमी सार्वजनिक शिस्त पाळणारा मोठा माणूस मानला जातो. पुण्यात नो पार्किंगमध्ये लावलेल्या नगरसेविकेच्या गाडीवर वाहतूक विभागाने कारवाई केली, म्हणून मनपाच्या सभेत चर्चा होते. काही विपरीत घडल की पांढरे कपडेवाल्यांनी भेटी द्यायच्या आणि त्या त्या शहराच्या स्पिरीटच कौतुक करायचं, एवढच करण्यासारख आहे, असाच सर्वांचा समज आहे की काय अस वाटत.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s