अरुंधती रॉय – एक ढोंगी विचारवंत

सध्या अरुंधती रॉय यांची एकापेक्षा एक ‘धाडसी’ विधाने, त्यांच्या या धाडसामुळे दिपून गेलेले माध्यमकर्मी, त्यांच्या अटकेची मागणी करणारे विरोधी पक्ष, इकडे आड तिकडे विहीर अशा अवस्थेतले सरकार या सगळ्यांनी केलेली आणि खोडलेली विधाने, आरोप, प्रत्यारोप यांचा धुरळा उडतो आहे. त्यामुळे या सगळ्या गोंधळाची करती स्त्री, अरुंधती रॉय, हिच्या हेतूंकडे, व्यक्तिमत्वाकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता आहे.

कोण आहेत या बाई? NDTV च्या प्रणव रॉय यांची चुलत बहिण, आणि केरळातल्या सिरीयन ख्रिश्चन महिलांच्या वडिलोपार्जित संपत्तीतील हक्कांसाठी प्रदीर्घ न्यायालयीन लढा देणाऱ्या मेरी रॉय यांची कन्या.  God of small things हे एक(मेव) पुस्तक लिहून त्यांना बुकर पुरस्कार, जागतिक वाचक वर्ग, आर्थिक सुरक्षितता, प्रसिद्धी, अशा अनेक गोष्टींचा लाभ झाला. पण दुर्दैवाने हा पुरस्कार दर वर्षी वेगळ्या व्यक्तीला दिला जातो. त्यामुळे रॉय बाईंवरचा प्रसिद्धीचा प्रकाशझोत कमीकमी होत गेला. मग त्या संस्कृत उक्ती प्रमाणे ‘तोड फोड करा, कपडे फाडा, गाढवावर बसा, (पण) येन केन प्रकारेण प्रसिद्धी मिळवा’ अशी त्यांची वागणूक सुरु झाली.

२००१ साली अमेरिकेत वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवर अतिरेक्यांनी हल्ला केला. बळींच्या नातेवाईकांचे अश्रूही वाळले नव्हते तोच, २९ सप्टेंबरला ‘गार्डियन’ मध्ये रॉय बाईंनी जाहीर केल – जॉर्ज बुश आणि ओसामा बिन लादेन यांच्या नैतिकतेमध्ये डाव-उजव करण्यासारखा फरक नाही. एका लोकशाही देशात निवडून आलेला राष्ट्रप्रमुख आणि एक ज्ञात अतिरेकी यांच्यात रॉय बाईंना काहीच फरक करावासा वाटत नाही.

ऑगस्ट २००२ मध्ये रॉय बाई पाकिस्तानात भेट देण्यासाठी गेल्या होत्या. तेथेच त्यांनी त्या भारतापासून फुटून निघून जगाच्या नागरिक झाल्याचे जाहीर केले. (त्या अजूनही भारताच्याच पासपोर्ट धारक आहेत). तिथल्या पत्रकारांनी काश्मीर प्रश्नाबद्दल छेडले असता त्यांनी उत्तर टाळले. अजून खोदून जेव्हा पत्रकारांनी काश्मीर बद्दल भूमिका विचारली तेव्हा आपल्याकडे कुठलाही ठोस उपाय नसल्याचे त्यांनी कबुल केले.

लगोलग, मार्च २००३ मध्ये अमेरीकेनी इराकवर हल्ला केला. रॉय बाई मे २००३ मध्ये न्यू यॉर्क मध्ये एका चर्चासत्रात रॉय बाई म्हणतात “अमेरीकेनी हल्ला करण्यापूर्वी इराकमध्ये आदर्श लोकशाही नांदत होती”

याचं रॉय बाई परवा दिल्लीत म्हणाल्या “भारतात लोकशाही असल्याचा केवळ आभास आहे”. त्या पुढे म्हणाल्या, “भुक्या नंग्या लोकांच्या भारतात राहायचं की फुटून ‘आझाद’ व्हायचं, हे काश्मिरी जनतेने स्वत:च ठरवावे. भारतातले सरकार  कोट्यावधी लोकांना दररोज २० रुपयांपेक्षाही कमी उत्पन्नात जगायला भाग पाडतय.”

“डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवन चरित्र भारतात पद्धतशीरपणे दुर्लक्षित ठेवले जाते, ते  भारतातले एक अत्यंत महत्वाचे विचारवंत होते”, असे एका पुस्तकाच्या (भिमायान – लेखक श्रीविद्या नटराजन, एस. आनंद) प्रस्तावनेत लिहिणाऱ्या रॉय बाईंना आंबेडकरांच्या घटना समिती समोरच्या ४ नोव्हेंबर च्या भाषणाची आठवण करून दिली पाहिजे. “भारतीय संघ राज्य हे घटक राज्यांच्या करारातून निर्माण झालेले नाही. त्यामुळे कुठल्याही एखाद्या राज्याला त्यापासून फुटून निघण्याचा अधिकार नाही.”

आचार विचार स्वातंत्र्याच्या नावाने रॉय बाई वेळी अवेळी गळे काढतात. आणि हे स्वातंत्र्य नसेल त्या त्याचा दुरुपयोग तरी कशा करणार? पण प्रवीण तोगडीयांच्या किंवा वरुण गांधींच्या अशाच स्वातंत्र्याबद्दल मात्र त्यांना फारसे प्रेम नाही. त्यांना ज्या माओवादी, काश्मीर फुटीरवादी, सद्दाम हुसेन शासित इराक, वगैरे लोकांबद्दल इतके उमले येतात, त्यांची विचार – आचार स्वातंत्र्याबाबतची मते आणि व्यवहारही रॉय बाईंना माहिती असेलच.

पण रॉय बाईंच्या या वेडेपणात एक सखोल विचार आहे – एखाद्या मोठ्या संस्थेवर/ व्यवस्थेवर कठोर टीका करून प्रसिद्धी मिळवता येते याची त्यांना कल्पना आहे. पण त्या त्यांचे शत्रू विचारपूर्वक निवडतात. कदाचित त्या सलमान रश्दींच्या ठेचेतून शहाणपणा शिकल्या असतील. त्यामुळे त्या चुकूनही अतिरेक्यांबद्दल काही बोलत नाहीत. जेथे लोकशाही औषधालाही नाही अशा देशांच्या वाटेला जात नाहीत. माओवाद्यांबद्दल अत्यंत प्रेमाने बोलतात.

त्या बोलतात त्या भारत आणि अमेरिकेसारख्या लोकशाही मूल्ये मानणाऱ्या देशात. कारण त्यांना खात्री आहे की हे समाज मतभेदांना स्वीकारणारे आहेत. त्यामुळे कितीही चिथावणीखोर भाषण केल, तरी फारस काही होणार नाही. खटला झालाच, अटक झालीच तर तासाभरात जामिनावर बाहेर येता येईल. काही दिवस तुरुंगात काढावेच लागले, तर देशभर मेणबत्ती मोर्चे निघतील. शिवाय मेगासेसे किंवा नोबेल पारितोषिकासाठी कदाचित वर्णी लागून जाईल! आणि हे समाज बऱ्यापैकी सुसंस्कृत असल्यामुळे हे फतवे काढून मृत्यूदंड ठोठावणार नाहीत, किंवा सैबेरियाच्या  छळछावण्यांमध्ये ‘पुनर्शिक्षणासाठी’ पाठवणार नाहीत.

अरुंधती रॉय, किंवा अशा अनेक ‘व्यवस्थेच्या विरोधात’ जाणाऱ्या, आणि चटपटीत इंग्रजी बोलणाऱ्या / लिहिणाऱ्या विचारवंतांच्या वागण्याचे थोडे खोलात जाऊन मूल्यमापन केले, तर त्यांच्या विचारसरणीचे काही मुडे आपल्याला मांडता येतील:

  • प्रसिद्धीची तीव्र लालसा
  • पण जीव धोक्यात घालण्याची गरज नाही
  • त्यामुळे मतभेद व्यक्त करण्याला वाव देणाऱ्या, उदार समाजात राहायचे, आणि त्या समाजावर कठोर टीकेचे आसूड ओढायचे, ही रणनीती.
  • कादंबरी लिहिताना जसे सत्य आणि कल्पित यांची सरमिसळ करण्याचे स्वातंत्र्य घेतो, तसेच वैचारिक लेख किंवा भाषण करतानाही बिनदिक्कत घ्यायचे. आपल्या विचारातल्या आणि अचारातल्या विरोधाभासाची चिंता करायची नाही. उलट आपल्यावर टीका करणाऱ्यांना विचार स्वातंत्र्याचे शत्रू ठरवून मोकळ व्हायचं
  • अतिरेक्यांच्या विरोधात काही बोलायचे नाही
  • वैचारिक झुंडशाही च्या विरोधात बोलायचे नाही
  • यामुळे प्रत्यक्ष त्रास देवू शकणारे शत्रू निर्माण होत नाहीत.
  • उदार समाजातल्या अनेकांना आपल्या समाजातील काही लोकांना हलाखीच्या परिस्थितीत राहावे लागते याबद्दल अबोध पातळीवर अपराध गंड असतो. हे लोक बंडखोर भाषा बोलणाऱ्या, पण एरवी उच्चभ्रू समाजात सहज वावरणाऱ्यांना सर्व प्रकारे मोठे करू शकतात.
  • ‘भारत हा महासत्ता वगैरे काही होणार नाही, कारण तो भुके कंगाल, चांगल-वाईट न समजणाऱ्या जंगली  लोकांचा देश आहे. यातले काही प्राणी जरी सरपटत कालीफोर्नीयात पोचले, तरी तो देश कायमच तमोयुगात राहणार आहे’ हे ऐकायला आवडणारा एक वर्ग पाश्चात्य राष्ट्रात आहे. त्यांना असे रेडीमेड ‘नेटीव’ विचारवंत हवेच असतात. त्यामुळे  वेगेवेगळ्या चर्चासत्रात जाऊन चमकायला आपल्याला चांगली संधी  मिळते. शिवाय आपल्या देशातल्या उच्चभ्रू समाजात यामुळे आपली किंमत वाढते, ती वेगळीच.

आता यांच्या या वागण्यावर उपाय काय? त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केलं, तर त्या सोकावतील. शिवाय भारत हा ‘soft target’ असल्याचा समाज अजून दृढमूल होईल. त्यांना अटक केली, तर त्यांना आयती प्रसिद्धी मिळेल. धरलं तर चावतं आणि सोडलं तर पळत, याचं इतकं उत्तम उदाहरण शोधूनही सापडणार नाही. त्यामुळे ज्याप्रमाणे माध्यमांचा उपयोग करून त्या त्यांचा अजेंडा पुढे रेटतात, त्याच प्रमाणे प्रस्थापित किंवा समांतर माध्यमांचा उपयोग करून त्यांची ढोंगबाजी सर्वांसमोर आणणे, आणि त्यांनी गृहीत धरलेली credibility त्यांना नाकारणे, इतकाच उपाय आपल्या हातात आहे. बाकी कायदा आणि सुव्यवस्था राखायची जबाबदारी ज्यांच्यावर आहे, आणि पाश्चात्य माध्यमांना तोंड देण्याची वेळ ज्यांच्यावर येते, ते त्यांचे काम करतीलच!

 

So called attack by RSS on so called freedom of expression of the so called media

Last week, there was a lot of hue and cry after some RSS supporters allegedly attempted to attack the offices of Headlines Today in Videocon Tower, Delhi. Those who do not watch television might have missed it, because newspapers largely ignored this.

The events, as I see them after reading a few media reports, unfolded something like this

  1. Someone decided that the term ‘Hindu terrorism’ has not hit the media for 10-15 days, and decides to correct the situation.
  2. This someone orders the right people placed at right place in investigating agency about next strategy. The investigating agencies send up balloons promising to leak selected and/ or doctored excerpts of video recording which may or may not have been from the laptop of Dayanand Pande. The target is any ‘me too’ news channel, the lower the TRP the better.
  3. The trial balloons attract the attention of Headlines Today people. In the last board meeting, the Headlines team had been warned to come up with some original stuff or else…. They feel that the coup, with potential of hot and heated panel discussions, might be just right for them. The other channels in the group, however, do not use the ‘original’ material, probably due to its lack of credibility. They decide to cover the news in a perfunctory manner quoting the reports by Headlines Today.
  4. The story runs the whole day on Headlines Today. The competing channels give it a token coverage. The next day’s newspapers almost ignore it. The reaction from Hindu hardliners and secular brigade are not as strong as predicted earlier. The news was about to meet its natural death due to lack of lime light.
  5. The Delhi unit of RSS decides that it cannot let the terrorism charges go uncontested. They plan a peaceful dharana. However, Some hot heads, probably thinking about the lime light they can grab, decide to go by a simple media motto – ‘Publicity at any rate – truth if possible’[1]. There is also a second possibility here – the original someone knew his efforts were not bringing desired results. So, on getting wind of the RSS dharna, that someone saw an opportunity to unveil the facist face of RSS for the whole world to see. Some hotheads, with correct dress, slogans and accessories are planted among the RSS functionaries.
  6. The Dharna starts in a peaceful manner. Then the hot heads confront security for gaining admittance. The security people put off the lifts. RSS people try in vain to bring order. The hotheads do get inside – but do not want to walk 10-15 floors up to headlines today offices. They break some glasses in a bank and a canteen. Media dutifully records all this. Ultimately the police somehow disperse the activists. Delhi police do not consider this to deserve a formal police complaint. The FIR for disorderly behavior notes that no one is hurt. Classified non-cognisible- file closed
  7. Cameramen and correspondents go back to their office. They edit the material, carefully deleting any footage showing RSS people’s attempts to bring order. The ‘Breaking news’ is now ready.
  8. All hell breaks loose. The secular brigade takes up the chant of ‘Ban RSS – hang Modi’. All channels have to give saturation coverage. Anchors shout themselves hoarse. The panelists all sing in unison the virtues of freedom of expression. Their own past remarks about ‘responsible reporting’ and ‘respecting the sensitivities of a section of the people’ are conveniently forgotten. The same freedom of expression is not extended on these live shows to the RSS spokespersons – they are hooted down.
  9. However, totally unexpectedly, the internet community comes out strongly on the news channels sites and post reactions by dozens questioning the intention and credibility of the whole media machine. Outside internet, this phenomenon goes unnoticed.
  10. The term ‘Hindu Terrorism’ has not hit media for 3 days now.

Now that the dust seems to have settled down, I believe we can look back to see what we have achieved – and what we have missed.

The source of the news channel was ‘unnamed persons very highly placed in the investigating agency’. Assuming this to be true, need we not the question the professionalism of investigating agency? They are investigating a series of bomb blasts all over the country. The videos on Dayanand Pande’s laptop are an important piece of evidence. And its leaking like a sieve. The more the ‘tape’ is leaked to the media, the more it will loose its credibility in the court. Do the agencies intend to bring the guilty to justice? Or do they have some other hidden agenda? If they have some concrete proofs, why do they not come out and make an official press statement?

On the other hand, if this ominous sounding unnamed source is just some gen-next kid who can ‘mix and shake’ video files to create the desired result, then the professionalism of the media comes under cloud. Had they verified the dependability of their source before going on the air? They were making a serious statement against some very respectable people. Or do they think any charge against RSS is proven by default?

This brings us to the attack on media people. Is this the first? Is this the worst? What’s so unique about it? Why were the panelists so worked up?

The media has been at the receiving end of soda bottles, sticks and stones for a long time. The Calcutta Statesman was attacked (20 people injured) because they reproduced a London Times Article. The Hindu was attacked (and press burned) because they published translation of some article by Taslima Nasreen. Before that, in 1991, The Hindu was attacked because on children’s page it showed an old man teaching Quran to some kids. (It publicly apologized both times.)  Kumar Ketkar of Loksatta was attacked because he suggested that one more Shivaji memorial was not required. Zee news Mumbai was attacked because they made some accusations to the then Home Minister Chhagan Bhujbal. Nikhil Wagle, chief editor of IBN lokmat, and owner/ editor of erstwhile Mahanagar has been attacked at least a dozen times. (Some people say he loves it).

The only thing different this time was that the people who allegedly made this attack, were supposed to be from RSS. During its long career of being blamed for anything, RSS has never been accused of attacking media people. So what was a peaceful agitation that had gone a little out of hand was made to look like attack on the Parliament.  The Islamic mobs in India make violent attack on newspapers at the slightest pretext. But the other media calls it ‘a passionate expression of anguish by a people whose sentiments have been hurt’. But when the media calls RSS as a terrorist organization it expects its supporters to be boy scouts and accept the charges with a smiling face.

Lastly let us consider the venerable freedom of expression. It is actually funny to see the profile of the people giving sermons about freedom of expression. The most vocal, by any standard, are the leftist of all varieties. But ask them about freedom of expression in any communist countries – and they will tell you that there is no place for gossip mongers and distracters in the dictatorship of the proletariat. Freedom of expression is just a tool to convert dar-ul-capitalism to dar-ul-communism, and it becomes redundant in a communist state.

The other variety is the Congress spokespersons. Most of them started their careers as members of Youth congress under Sanjay Gandhi. In emergency, these people were the most vocal supporters of censorship. And emergency remains as the worst example of trampling the freedom of expression – of media, of common people, of opposite parties – everyone. If the members of that elite group like Ms Ambika Soni have changed their minds, they have not given any indication of the same. So, for congress, freedom of expression is something they will dearly like to suppress, but have burned their fingers trying it.

The most slippery variety is the media people. Actually, they have a direct vested interest in freedom of expression. Their livelihood depends on it. But they also have double standard about any attack on it. They want to extend it to MF Hussain but not to Tasleema Nasreen. When one of their own is attacked by Islamic groups, they conveniently look the other way. And the agency at the receiving end finds itself isolated, and is quick to cut its losses by apologizing. But they take great honour when they are attacked by any outfit claiming to be pro-Hindu. As these groups usually do not go beyond stoning and breaking glasses, the physical risk is minimal. But the potential for winning prizes, awards and better jobs is too good. Anyone receiving hate mails from Hindus considers himself very brave, and starts lobbying for Padmashree.

So what was happening last week? To summarise, the media made irresponsible accusations against RSS, based on flimsy here say evidence. When the accused tried constitutional means of registering protest, they were denied entry. They misread the situation, and became aggressive. Then those who do not believe freedom of expression, declared RSS as guilty of suppressing the voice of media. The accused were not offered any chance to offer defense. The drum head trial was conducted in the name of highest principles of justice. The accused were declared guilty because they were accused. The court based its decision on principles it did not believe. No witnesses were called. No evidence was presented. The guilty was burned at stake. Case closed. Long live justice!

[1] Original quotation is by Abraham Lincoln (I think) just before the civil war – “Truth at any rate – peace if possible”